LÉXICO DO UNIVERSO MARIÑEIRO

Aínda resoan as voces de Benito López Díaz e de Xelo, Ángel del Río Vargas, escoitadas en vídeo, cando foi da presentación do número 21 desta mesma revista Columba no pasado 18 de novembro. A pantalla, colocada ao fondo do local social da Asociación de Veciños de Covas, enchíase coas voces vivaces de senllos protagonistas, así como co ir e vir do máis vello dos dous, Benito, erguéndose do seu asento co fin de dar maior énfase ao seu relato e xesticulando, metido no seu papel sobre o que tanto podía e quería contar e que tamén me recordaba a meu pai, os dous da mesma idade e veciños no Prioiro.

Debo dicir que me resultou do máis estimulante escoitalos e, sobre ambas as voces, talvez a que máis emotiva me resultou fose a de Benito porque Benito do Mariñeiro está en min presente, como veciño, desde que teño uso de razón. Tampouco debo desdeñar, dígase de paso, a gran amizade que el mantiña con meu pai desde cativos, ademais da chea de contos en que os dous estaban presentes e que Manolo de Socorro e de Sacundo de Dios me refería. Por conseguinte, estas liñas non deixan de ser unha sorte de homenaxe tanto a Benito como a meu pai, xa finados, e que gardo con tanta firmeza na memoria.

Así pois, unha vez lido o artigo “Memoria oral de la pesca en Prior”, de Ernesto López Naveiras, xulgo máis pertinente se cabe a temática que hei de abordar de aquí en adiante neste novo número da revista, que fará o 22. Non en van, Manolo de Socorro verteu sobre min unhas boas doses desa querenza que atesouro e acariño sobre o mundo mariñeiro desde que teño lembranza. Mundo mariñeiro que espertou, sen dúbida, e para o meu gozo, no Prioiro. Porque as dúas bandas do mar, tanto a que olla para os Crebadoiros como a que o fai para Penarroiba, ou de proa (permitídeme o símil coa nao), a que deita a vista para as do Vendaval, conforman ese universo mariñeiro que eu tamén coñecín desde neno, ora de xeito bastante máis superficial que os dous profesionais motivo deste vídeo, ademais da interesante entrevista levada a termo por Ernesto López Naveiras.

O obxecto deste artigo non é outro que o de falar unha miga acerca do léxico que rodea o mundo mariñeiro. En consecuencia, unha vez máis, pídovos licenza para botar man dalgún texto da miña autoría, pois ha de valer como pretexto, xulgo que acertado e, por que non, porque se adecúa para o propósito que aquí busco. Porén, este breve traballo non se ha de tratar, nin moito menos, dun estudo pormenorizado senón dunha simple indagación sobre certo tipo de singularidades (outra vez) da nosa comarca de Ferrol e que, envolvida nese Golfo Ártabro, ocupa o seu territorio e espazo marítimo máis setentrional. Referímonos á denominación con que corren os peixes polas nosas augas, o dalgunhas artes de pesca e de embarcacións e outros aspectos biolóxicos, así como antropolóxicos mesmo. Os fragmentos literarios escollidos (dun relato titulado "Belarmino e o robalo", pertencen ao libro Á deriva, publicado por Belagua en 2018), marcan certa terminoloxía alusiva a este universo mariñeiro, por tanto, común ou non a todo o litoral galego. Claro que nós procuraremos facer fincapé naquilo que nos é máis propio, en termos comarcais falando, coa intención, deste xeito, de contribuír unha miga máis a esa recollida e fixación de vocabulario, obviamente en franco proceso de poder desaparecer, se é que antes non somos capaces de lle pór remedio.

Mais chegado aos dezaseis anos, todo se lle facía pouco. Sentiu el unha necesidade desmedida, irracional diriamos, de mellora na súa actividade. Daquela primeira pistola de arpón regalada aos catorce, e coa que ensartaba algún que outro peixe non demasiado grande que merodease polas inmediacións da praia do Porto ou pola súa volta —revellocas, muxes, sargos cativos e pouco máis—, pasara por fin a un fusil fusil, un fusil de verdade, un fusil de adulto, como o de seu pai. Aquilo tornárase xa palabras maiores, anticipo do que había de vir, de grandes e exitosas capturas, tal e como el desexaba.

As primeiras saídas, sempre partindo desde a súa base na praia do Porto, transcorreran de arredor das Laxes, do Noco, da Punta dos Páxaros, da de Baltasar e do Corveiro, até máis tarde xa se aventurar algo máis lonxe de terra, en lugares máis batidos e abertos e, por tanto, a onde a ambición o conducía, pois non se conformaba con pequenas capturas, entendéndose isto tanto polo tamaño como pola cantidade de pezas obtidas. Cobizaba algo máis substancioso. O caiuco —obsequio tamén de seu pai— facíase agora demasiado pequeno, xa non respondía ás novas expectativas nin ansias creadas. Vogar até certa altura sen se afastar moito, fondear o rizón e logo botarse ao mar para ir deitando dentro da embarcación todo o logrado, convertérase nun labor demasiado cansado.

Pensou en conseguir cartos para comprar unha chalana, pero desbotárao deseguida, pois eran moitos os que había que reunir. Non obstante, aquela ambivalencia de remador e pescador facíaselle excesiva, demasiado esgotadora, e máis a bordo do seu caiuco, tan pequeno como el era. Debía encontrar alguén que vogase e tivese conta da embarcación entrementres facía o mergullo, e poderse valer deste xeito dunha maior mobilidade e botar máis tempo para ampliar capturas. Non fora moita a demora. Fidel, fillo de Luís do Rei, ofrecéraselle de chalaneiro, co que en breve atopou o remedio á súa preocupación. El puña a barca. Esta, propiedade de seu pai, pescador semiprofesional, serviría á empresa, podendo facer uso dela mentres non a precisase, vespertino labor sobre todo, practicado polo home cunhas cantas nasas e unha veta de case cen metros de lonxitude para largar. Polo que, deste xeito, mergullador e remador, ambos a dous e desde ese instante, formaran sociedade. O reparto do capturado, a partes iguais. E así perdurou de aí en diante por ben tempo, con momentos mellores e peores, pero sempre, dito sexa de paso, con moitas máis alegrías que penas. Así pois, caían boas maragotas e merlóns, sargos e pargos, chocos e polbos, algún que outro congro, raias, robalizas e, circunstancialmente, até corvinas, se ben poucas. Deste xeito, verán tras verán. E é que o Belarmino, a dicir das xentes, non había disparo que marrase, que alí onde puña o ollo...

Dentro do mundo dos peixes acostumamos facer unha diferenciación (máis ou menos clara) entre especies nobres e outras que non o son tanto, ás veces, estas últimas, até chegando a ser consideradas como desprezábeis. Con respecto a isto, os barallocos, eses pequenos peixes que habitan pozas e lugares rochosos, ocuparían o lugar máis baixo na escala, xunto cos lorchos, case o mesmo animal que este, aínda que de cor máis escura, pardos, case negros diriamos. Con todo, tamén poden existir outros, igualmente moradores de hábitats rochosos, e que tratándose dunha pesca menor, tampouco corren coa mellor das famas. Estamos a pensar noutro tipo de peixe, que se captura cunha simple vara, e á cal se lle atan uns pouquiños centímetros de tanza, ao final da cal se lle empatan un ou dous anzois. Ditos anzois, provistos da correspondente carnada, isto é, a senrada ou miñoca, introdúcense despois, e sempre coa marea baixa, nos furados que pode haber polas pozas que fican nos coídos. É costume tamén podérenselle botar ao pé petos (ourizos de mar) esmagados para que os peixes acudan máis facilmente ao reclamo. Pero o máis singular de todo é que se pescan asubiándolles, coma se dun can se tratase. Estamos a falar das barbadas.

Pois a botella que seu avó achara sendo novo entre as penas do Eirado e da Esparradela, no coído do Petón, concordaba coas informacións enciclopédicas aludidas. Traía ela, dixéralle el, indicios de longa viaxe e viña selada con ceras e lacres. Nese momento, comían con voracidade, ao seu pé, as barbadas, achegándose solícitas ao asubío, máis floreado que o de ninguén, que así era como el as pescaba. Marea baixa. Xa o carabel case cheo, pronto para regresar á casa após unha boa xornada de capturas. Pero de súpeto, o frasco verduxo que xorde repentino cabo da vara coa que apaña o último peixe.

Unha vez máis entremétome aquí, neste fragmento que acabo de apuntar, cun novo texto, non obstante inédito, dunha novela intitulada A procura, e que aínda permanece gardada por algunha das gabetas do meu escritorio. Neste extracto vese o xeito singular da pesca a que nos referiamos. E é que ás barbadas, como aditamento á propia comida que se lle pon no anzol, tamén se lles asubía. A pesca deste animal dura o tempo que a marea baixa o permita e, polo tanto, que o coído estea practicábel. O carabel, o cesto aberto de asa, haberá de ir despois cheo sempre que a xornada for propicia.

Un pouco máis alto na escala piscatoria, aínda que non moito máis, podemos colocar outros peixes cativos (utilízoo aquí no sentido sinónimo de pequenos), que teñen por costume incomodar o pescador caso de seren capturados. É o caso dos fodós, ou fanecas de pequeno tamaño, e das revellocas, ou pequenas maragotas, tamén dos vellos. De non mellor estima gozan os despectivamente coñecidos no lugar como tapaconas, segundo a Wikipedia «O nome de curuxo é propio da costa occidental de Galicia, desde Mugardos á Guarda, coas variantes caruxo, coruxo, curuxa e cruxo; pero na costa norte, desde Pontedeume a Ribadeo, recibe os nomes de sollo e, concretamente en Mera (Oleiros), solla. Outros nomes que tamén lle dan son os de brisca, rascapedras, tapa, tapaconas e tapaconos».

Os fragmentos literarios aquí recollidos fan alusión á costa de Covas, máis en concreto a diferentes puntos do litoral do cabo Prioiro, tal e como fica referido a través dos diversos topónimos que se foron citando. Nalgún sentido, teño participado sendo novo neste tipo de pescarías. A bordo de chalana, sempre a remo, saiamos de feito desde a pequena cala ou abra que é coñecida co nome da Cova. Desde alá vogabamos para fóra da Punta dos Foxos. Podiamos ir pescar coa liña, ao fondo. E ás veces acontecía que até nin picaban as cabras, e iso non era cousa boa, pois significaba que nada había. E outras veces saiamos ás distintas posturas para as luras (a da Vella, cuxa referencia era tomada con respecto á pena do mesmo nome que había no monte; a de Proxectores, xusto embaixo dos túneles da batería; etc.). E ás veces matábase moito e ás veces pouco ou nada, quer de lura quer de peixe. Cando sucedía isto último, acostumábase dicir que estaba todo queimado.

Había, no entanto, unha pesca bastante entretida, a cal non requiría de demasiado remo. Saíase tan só un pouquiño da enseada para nos situar nuns puntos estratéxicos co fin de ir pescar nos panchos. Cando os había —cos anzois colocados de tres en tres no extremo da tanza, chegaban a traer de dúas a tres pezas en moitas das lanzadas—, resultaba ser unha delicia. A eles íase con cana, de pequena envergadura. Tamén se acostumaba levar unha bolsa de malla que fora previamente enchida con mexillóns de distintos tamaños (ou petos) e que servirían para engoadar. Antes de botar as liñas —cuxos anzois debían ir entre augas—, machucábanse os mexillóns (ou petos) dentro da malla. Despois pendurábase a bolsa por fóra da borda, de modo que até alí se achegaban a comer atraídos polo líquido desprendido.

Xa outros peixes, cada vez menos vistos, non sendo que vaiamos ás peixarías das prazas de abasto, son as libernas, de estraña cabeza case cúbica e prominentes aletas pectorais. Ou tamén os taberneiros, beizudos e con faixas de cores vermello-alaranxadas e tamén azuis. Unha boa escusa, en definitiva, para acudirmos con máis frecuencia aos nosos mercados tradicionais e familiarizarnos así coas diferentes clases de peixes, de cuxa riqueza, non só alimenticia senón léxica, tamén estamos ben necesitados. A este respecto, resulta penoso ver os letreiros con que estes aparecen designados en moitas superficies comerciais e supermercados, de forma que xa nada ou pouco teñen que ver cos nomes clásicos con que os coñecemos ou coñeciamos, un paso máis nese lamentábel proceso de desgaleguización que estamos a sufrir.

Aludiamos con anterioridade aos peixes de maior estima, aos que na escala lles pertence se cadra o chanzo superior e que, xeralmente, asociamos coa boa mesa. Así pois, desde a cobizada robaliza e o sargo, pasando polo linguado, o rodaballo ou o sanmartiño, peixe que dá a sensación de roncar no momento en que fica fóra da auga, podemos observar outros algo máis baixos na escala como o espiñento congro e a cartilaxinosa raia. Se acaso, e como variante desta, aínda que capaz de producir descargas eléctricas, temos así mesmo a tembladoira, vocábulo pseudocastelanizado que responde a un máis correcto tremedoira, talvez tremedeira noutros lugares, o cal é igualmente coñecido como peixe torpedo. No conto “A porfía”, contido no meu libro O estraño caso da bicicleta amarela, pódese ler o seguinte:

A falsa raia que eu pescara tratábase, en verdade, dunha tremedoira ou, dito doutro xeito, dun peixe torpedo. Xa me estrañara a min aquela forma súa moito menos triangular que arredondada. Con todo, é fácil agora reparar niso, non naquel instante en que o exhibicionismo de un e a arrogancia de outro acelerara o inesperado accidente que a pouco non lle custa ao Chelís perder o seu máis prezado e viril tesouro.

Outros peixes de estima, aínda que a cada pouco máis insólitos, eran o salmonete e o reo, os cales podían caer algunhas veces no tramallo. Tamén acontecía o mesmo coa xarda, o lirio e o xurelo. As sarretas, que son á fin e ao cabo pequenos badexos e parentes pobres do bacallau, ben se collían ao curricán, ben mallaban con frecuencia no tramallo. As desprezadas agullas, recordo, levaban á desesperación a quen chibeaba desde as penas por ver de gañar algunha robaliza ao pé do faro. Estou a pensar en meu pai, Manolo de Socorro. As bogas, lembro de rapaz como as cercaban cunha chalana e unha rede, na praia do Porto, atraéndoas para terra a base de golpear con remos e toletes e serviren logo de carnada para as nasas. As sardiñas, polo seu lado, xa facían parte doutra historia diferente. Á caída da tarde, no verán, viamos as tarrafas, de Mera seguramente, saíren á procura delas.

En asunto de marisco, iso xa eran palabras maiores. Algunha nécora, tamén boi e centola, lubrigante mesmo podía ficar enredado no tramallo. Os pescadores profesionais, tal e como testemuñan Benito e Xelo na devandita entrevista, capturábanos coas nasas. As nasas que, polo que nos contan, en Covas estaban abertas pola parte de arriba e logo copiaron de pescadores de fóra para que fosen pechadas, cunha entrada cilíndrica na parte superior. Benito disque lles regalaron a el e a Lolo, supoño ha de ser O Mariñeiro, unhas nasas fechadas que lles trouxeron do Grove. Con esta nova tipoloxía de aparello aumentou a captura de marisco, así como doutras especies como polbos, congros, etc.

Capítulo particular merece o da técnica do espello, así como a do gancho, específica do Prioiro, mesmo para apañar percebes. O espello era un obxecto máis ou menos cilíndrico, aberto por ambas as caras opostas, para cuxa elaboración valía un balde ou unha sella por exemplo. Nun dos extremos colocábase un vidro selado, que viría a ser a parte inferior, a cal se introducía uns centímetros na auga para poder observar o fondo, visto con bastante nitidez con simplemente achegar un pouco a cara ao extremo contrario. As centolas, cos seus movementos lentos, resultaban así ser presa fácil. Metíase despois o gancho ao fondo, unha sorte de galleto curvado cunha vara de bastante lonxitude, e traíanse as centolas para fóra. A técnica do espello seica llela copiaron a pescadores asturianos. José de Lino, polo que afirman outra volta Benito e Xelo, tería sido o primeiro en utilizar esta técnica para apañar o percebe. Localizaba co espello as piñas e logo aplicaba a rapa para desprendelas das pedras e subilas cun truel.

E alí o estaba, o merlón, nesa sorte de pociña feita de coios da beiramar, unha miga recebada nas xunturas, e veña a meterlle algas frescas, lapas e mexillóns esmagados, e un algo de senrada tamén. Que o certo é que se puña como un quico de tanto comer, pois tratábase dun verdadeiro festín para el. Se cadra, tanta gordura de máis... Se cadra, digo eu, que igual tiña que ver con iso, con tanta ceba como lle daba, o da deformidade. Mais unha cousa era velo dentro da auga, no seu propio medio, e cousa ben distinta cando o Xelo o collía co truel e o puña na superficie para que o puidésemos observar, tal e como fixo naquela primeira ocasión. Tan feo era que producía espanto. E nin que dicir ten se o lograbas ver a través do espello, da sella con cu de vidro coa que se vai ás centolas.

[en Illas a sotavento]

Outras especies como a lagosta (na devandita entrevista, Xelo deixa entrever que Celestino chegara a pescala e que os pescadores de Maniños xa o facían de antes, cunhas nasas grandes) e o santiaguiño, que eu saiba, xa non facían parte das capturas no Prioiro. Pódese dicir que hoxe en día a súa escaseza é notoria en todas as prazas de abastos e peixarías de Galiza en xeral. E, en canto ao camarón, e fóra dos de pequeno tamaño que todos os meniños eramos capaces de apañar cun truel polas pozas na baixamar, meu pai de cando en vez levábame a certa pena na entrada da Cova onde acostumaba apañar, se ben en pequenas cantidades, camaróns dun tamaño ben xeitoso. Como sucede de habitual no mundo mariñeiro, a pedra, o lugar concreto viña a ser segredo familiar, herdado este de seu pai, de Sacundo de Dios, de aí non me parecer ético virvolo agora desvelar, pois ha de quedar, como comprenderedes, na familia.

A modo de conclusión, non querería deixar de aludir á fabulosa imaxinación de que nos forneciamos os rapaces do lugar do Prioiro cando do noso veraneo. Así, por exemplo, para o caso de tentar apañar os polbos, que o intentabamos como o que máis. Non sei de que maneira, nin por que, nin tampouco de quen fora a idea definitiva, mais alguén tivera a ocorrencia de que fondeando latas baleiras no fondo do mar seriamos quen de atrapalos. De forma que, sen o pensar dúas veces, esa foi a operación que comezamos a levar a cabo na praia do Porto. Lanzabamos as latas ás mañás, previamente cheas de auga e cunha pedra dentro como lastre, para que ficasen fondeadas. Co brillo do metal, supostamente, os polbos veríanse atraídos e entrarían nelas ao abrigo. Despois, á tarde, e provistos de aletas e máscaras de mergullo, ademais dun gancho dos que se usaban habitualmente para tentear por debaixo das rochas, acudiamos para recoller o noso botín, as máis das veces bastante cativo.

Se cadra, xulgo máis conveniente agora que se saiba como argallaramos a nosa pequena empresa pesqueira do polbo na pequena e abrigosa enseada do Porto. Que a persoa concreta que a ideou —con certeza, non me lembro, e non vos quero enganar pois gardo dúbidas ao respecto— espertou en nós un medio de lecer realmente lucrativo que axiña entenderamos que a todos nos pertencía. Os botes de lata baleiros, sempre brillantes, serían o noso reclamo, o recipiente en cuxo interior atrapariamos os polbos, como en breve puidemos comprobar. Era cuestión de fondealos, mais a non moita profundidade. Metiámoslles unha pedra que, xunto coa auga ao mergullalos, os levaba até o fondo con facilidade. Acostumabamos tamén colocarlles algúns mexillóns dentro, medio partidos para que o zume deles os atraese. E zas! Así, dese xeito tan simple, fomos levando a termo a nosa cazaría durante polo menos un par de veráns. Só era cuestión de ilos vender con posterioridade ás casas dos veraneantes ou, no seu defecto, a algúns dos bares, sempre que a colleita se antollase xenerosa.

[en “A porfía”, O estraño caso da bicicleta amarela]