Para amantes da necrofilia, e como advertencia inicial, desexo dicirvos que o que vou contar a continuación distará moito da vosa presunta apetencia. O motivo principal do artigo, xa que logo, é o de me centrar no curioso costume de cubrir as tumbas con conchas. Trátase esta dunha práctica na que tantos de nós nos recoñeceremos desde vello e á que eu, en particular, nunca prestara demasiada atención, a pesar de tela visto desde neno nos cemiterios da contorna. De modo que, entre tanto non chegou alguén de fóra para reparar neste feito singular, debo recoñecer que tampouco a curiosidade aniñara en min. En consecuencia, pois, e aínda que os camposantos estean de por medio neste artigo, afastareime nel da atracción morbosa que desde tempos remotos certos individuos poidan ter sentido por eles, ora deba admitir que, desde o punto de vista sociolóxico e antropolóxico, así como artístico, haxa camposantos que ben merezan unha visita, pois falan de nós e mesmo marcan o status social ao que se pertenceu. A este respecto, días atrás tiven ocasión de visitar en Mondoñedo o seu cemiterio vello, unha visita obrigada de cada vez que alá vou, non en van descansan nel figuras como Manuel Leiras Pulpeiro, Pascual Veiga ou Álvaro Cunqueiro, entre outras. A disposición de tumbas, por certo, cuxo espazo é costento, responde a este rango social, xa que as que se sitúan na parte alta son máis suntuosas, así como os seus panteóns, que as da parte media, mentres que os da parte inferior pertencen ás clases baixas, cuxas sepulturas son simples lombas de terra e modestos nichos, carentes case de aditamentos.

            Hai xa oito anos escribía eu un artigo para outra sección deste mesmo xornal, o cal titulei “Cemiterios moi vivos”. E no pasado mes, por certo, puiden gozar da lectura dun curiosísimo thriller histórico, unha apaixonante e trepidante narración cuxa investigación policial nos leva unha e outra vez á figura de Augustin Rothmayer, enterrador do Cemiterio Central de Viena, novela que, como non podería ser doutra maneira, se titula El libro del sepulturero e foi escrita por Oliver Pötzch. Moi recomendábel sen dúbida. Mais, entre tanto Augustin Rothmayer se enrola pola súa conta en axuizados estudos tanatolóxicos e entomolóxicos, parellos á práctica forense, o meu artigo de 2015 a que antes me refería detíñase a falar, por exemplo, acerca de como o cemiterio de Canido foi o primeiro de Galiza en ser construído na periferia dun núcleo urbano, alén das enormes reticencias que as persoas manifestaban inicialmente en seren aquí soterradas. Ou acerca da magnificencia doutras necrópoles, tal como o cemiterio Colón da Habana, onde tantos dos nosos paisanos acharon repouso, así como a doutros camposantos europeos, cuxa explotación turística deu lugar ao nacemento dunha Asociación de Cemiterios Significativos de Europa, como o Municipal de Bilbao, con elementos de arte funeraria dos máis emblemáticos de toda España; o de Elxe, con panteóns e monumentos neoclásicos, neomudéxares, neogóticos, art decó, etc.; o de San Sebastiá de Sitges, con panteóns de indianos; ou os relevantes grupos escultóricos dos de Avilés, confeccionando deste xeito unha longa lista deles ben merecedores dunha visita demorada. Dos 25 cemiterios españois que pertencen a esta rede, catro son galegos: o de Lugo, o de Santa Mariña de Dozo en Cambados, o Cemiterio dos Ingleses de Camariñas e o magnífico de Santo Amaro da Coruña, que ofrece visitas teatralizadas, cuxo itinerario repasa desde elementos de carácter simbólico e curioso, a propiamente artísticos, desde sepulturas de creadores, historiadores e científicos, ás de políticos e militares, alén dun enterramento familiar cun enigmático portalén.

            Mais que é o que sucede co asunto das conchas sobre as sepulturas a que me refería no título do artigo? Axiña imos ao caso. Inma Chacón, narradora estremeña que publicou a novela Tierra sin hombres, relátanos a historia de Elisa e Sabela, fillas de Rosalía, a leiteira. Todo comeza cos preparativos da voda de Elisa co único bacharel da aldea, de quen no entanto Sabela se namora, mentres que aquela, pola súa parte, prefire ficar cun mineiro dos que alí traballan na explotación aurífera de Covarradeiras. Trátase dunha trama de intrigas familiares que se desenvolve entre Covas e Ferrol a comezos do séc. XX, coa emigración cun papel relevante. En suma, falamos dunha novela folletín que se asoma á nosa singularidade, adubada de supersticións, ruxerruxes, co drama da emigración con viúvas de vivos e de mortos, etc., ademais da presenza das afamadas leiteiras de Covas. Mais é aquí, nesta novela en particular, en que a alusión ás citada conchas sobre as tumbas será descrito como algo singular. Así pois, esta cubrición das sepulturas en que a voz narradora tiña reparado chamou a miña atención, se cadra polo feito de aludir a ese adxectivo, ‘singular’, sobre o que xulgo eu nunca dera en reflexionar, xa que era para min algo común, e o que excitou dalgún xeito o meu interese.

            Falo de memoria, e talvez me poida equivocar, mais paréceme que esta práctica de cubrición con conchas sobre sepulturas as teño visto tamén, ademais de no cemiterio de Covas, noutros cemiterios parroquiais da comarca: Serantes, Brión, etc. Danse igualmente casos singulares como o de San Pedro de Eume, concello das Pontes, con conchas de vieiras, mesturadas así mesmo coas doutros bivalvos. Máis lonxe, no cemiterio de Lira, municipio de Carnota, acontece algo semellante. As vieiras ocupan lugar preeminente. Non é difícil tirar conclusións. O máis sinxelo: a hipótese da relación cos romeiros a Compostela. Unha certa lóxica, caso deste último, pois non se acha lonxe de Santiago. Ora, máis difícil se nos presenta no caso de San Pedro de Eume. Mais no caso das aldeas da comarca de Ferrol, acaso a presenza do Camiño Inglés teña algo que ver? Non parece probábel.

            Indagando sobre o tema, pouco se pode tirar en limpo. No cemiterio de Covas e no de Lira, a area de praia fai tamén parte na cubrición da sepultura. Así mesmo, xa fóra deste contexto, no coñecido como Cementerio Inglés de Málaga, existen tumbas decoradas con conchas, mais sen estaren soltas sobre a lomba da sepultura, formando sólida argamasa con cemento. E aínda en lugares moito máis remotos e descontextualizados, como nas Antillas ou nas costas do Senegal, podemos achar enterramentos similares, ora que adecuados aos moluscos do seu ecosistema. En conclusión, gardo para min que existen moitos máis cemiterios por Galiza adiante donos desta mesma singularidade. Engalanaren sepulturas humildes, velaí o seu motivo, tanto ten se a venera insignia compostelá serve ou non de salvoconduto que asegure a entrada ao desexado mundo celestial. E é que o bivalvo amentado é vistoso na súa humildade, digno para ornar a tumba dun cristián. Doutra parte, acontecer isto en camposantos da faixa litoral, alén do emprego ocasional da area de praia como resalte cromático con respecto ao da terra, quen dubida da súa evidencia!

“Termar do Leme”, Diario de Ferrol, 5-3-2023