Meu pai, que en paz descanse, era dono dunha memoria prodixiosa. O seu fillo varón máis novo, quen vos escribe, está desgraciadamente nos seus antípodas, no que a esta virtude se refire. Manolo de Socorro mais tamén de Sacundo de Dios, así como os seus outros seis irmáns, naceu no lugar do Prioiro; territorio, por certo, que teño para min goza dun magnetismo, dun algo especial que o singulariza, sorte de apéndice térreo, inclemente finisterrae que, sen dúbida, marca a quen o habita. Non quero dicir con isto, enténdaseme, que o resto da aldea tampouco goce do seu pouso de singularidade, pois en rigor acho que a idiosincrasia de Covas é ben coñecida por toda a redonda. E é que acaso non a posúen todas as nosas entidades poboacionais! Léaseme a don Álvaro Cunqueiro e ipso facto calquera escrúpulo será despexado; somos ou non deste xorne, se pertencemos á caste dos galegos! Decididamente, un pleonasmo.

            En toda a parroquia, mais de xeito particular no Prioiro, tense aos Alvariño como tradicionalmente familia farta. O vello bisavó destes —falábame isto meu pai acerca daqueles que eran do seu tempo, que aínda hoxe algún vive— estaba casado cos de Amor, da xinea dos Amor, donos da ermida de Chamorro e do pazo de Serantellos, os cales nos remiten, por certo, ao vello Valerio. A propósito dos Valerio —non hei de abundar agora a este respecto—, dinos Antonio Blanco Nuñez o seguinte: «Los Valerio, como administradores de los Andrade tenían muchas posesiones en la citada parroquia, la mayor parte en Prioiro, ya que a principios del siglo XVIII (allá por 1720), el heredero de la casa palacio de los Valerio en Serantellos, Don Agustín, casaría en Cobas con Doña Rosa Freire de Andrade, procedente de la casa que hoy se conoce como la de Alvariño, y que entonces pertenecía a los Montenegro. En Prioiro aún se conservan topónimos que hacen referencia a esta familia, como es Cano Valerio o el Monte de Valerio.»

            É claro que a tradición oral terá calado en meu pai de ben cedo, pois os datos, que se repiten noutros moitos autores que consultemos, falan cousas semellantes acerca desta familia asentada aquí. Non obstante, quería reparar neste dato concreto, no dos Alvariño, pois acerca dunha nosa parente Rosa, tenme contado Manolo de Socorro, tamén de Sacundo de Dios, que viñera ela a Covas, ao lugar do Prioiro, desde Moeche para servir como criada para esta familia. A filla de Rosa, Paulina, tería por fillo a Secundino (Sacundo de Dios), pai de meu pai. En definitiva, tataravoa, bisavoa, avó e pai miñas e meus e que a dilatada memoria do meu proxenitor fora enfiando para me poder transmitir. Paulina, dígase de paso, tiña algo de curandeira, segundo el. Contárame que nunha ocasión viñera unha de Doniños para que a curasen e, en troca de cartos, pagoulle esta con catro libras de chocolate, pois disque así de míseros eran aqueles tempos. Así mesmo, de como realizaba algunha das súas curas pasándolle ao doente pola cara, sen chegar a tocala, as flores de bieiteiro, que despois se queimaban para que sandase. Ou, verbi gratia, como rezaba unha oración para poder curar a rosa (rosácea), rito que tiña que ser realizado necesariamente nunha noite de lúa chea, consistente en lle pasar un tizón apagado, tamén á altura do rostro.

            Pastor, avó de meu pai e marido de Paulina, foi o primeiro que correra co alcume “de Dios”. Dixérame meu pai que construía caínzos, e que era moi bo no oficio, polo que a xente viña xunto del para lle pedir se lle podía facer o seu. Parece ser que non cobraba, de aí, seica, sería de onde lle viría o citado sobrenome. E, con todo, os tempos non resultaban nada fáciles naquela altura. De feito, un irmán seu, embarcado na mercante, disque acabara en Batabanó. Sería bonito poder dicir, permitídeme que divague, que se dedicou ao negocio das esponxas mariñas ou das lagostas, ben abundantes neste golfo ao sur da Habana, e que el fora mergullador, mais carezo de datos ao respecto, polo que pouco máis podo contar. O seu barco, seica un transporte, andaba na ruta entre a devandita localidade cubana e a cidade norteamericana de Miami. A vida, en definitiva, non debía de ser nada boiante, pois Paulina, entre os seus quefaceres, tamén desenvolvía o do penoso carreto do petróleo lampante (queroseno) até o faro, combustíbel con que o sinal luminoso traballaba naqueles afanosos tempos.

            «Dios te bendiga,/ meu caldo das uvas,/ que tanto me sabes e pouco me duras», valla este rimado para eses momentos algo máis desafogados, os dos tempos das mallas, da esfolla, das salas de baile ou ben desoutros bailes, dos de terreiro, que non todo había de ser traballo arreo. «Haiche mozos, haiche mozos,/ haiche mozos na ribeira,/ hainos de media polaina,/ hainos de polaina enteira./ El desgraciadito Highland,/ donde vino a padecer,/ al canal de Santa Comba,/ nadie le pudo valer./ Al capitán de este barco,/ ya le pueden llamar burro;/ para echar un barco a pique/ no necesita estudio», dicía a copla, xa perdida e certamente chocalleira, non tanto por pertencer aos momentos de troula, senón polo acontecido co Highland Warrior, que afundiría en outubro de 1915, após ser perseguido por submarinos alemáns, ao embarrancar por detrás da illa de Santa Comba. O axexo a que eran sometidos os navíos que transitaban polo Atlántico por parte dos U-Boots alemáns obrigábaos a ter que navegar demasiado pegados a terra. Tratábase dun cargueiro dedicado ao transporte de mercadorías e pasaxeiros entre Europa e América do Sur, cuxos 29 pasaxeiros non puideron chegar a destino. Tentouse reflotalo infrutuosamente, afundindo de xeito definitivo cerca dun ano despois. Son de ver a graza das polainas dos mozos a que remiten estas rimas, aludindo se callar a como os do lugar as debían de mollar unha e outra vez tentando apañar todo canto puidesen de dentro das adegas do barco sinistrado antes que dese afundido por completo.

            Así pois, o tempo na aldea transcorría entre o moito traballo e as poucas festas, mais tamén o descanso, alén desoutros momentos, como os da bisavoa Paulina, cuxa reputada menciña gardaba ese arcano mestura de remedios naturais, ora que revestidos de placebo e moita fe por parte dos seus demandantes, xunto con oracións: «Mato erisipela branca,/ mato erisipela negra,/ mato erisipela amarela [...]/ mato erisipela de sete calidades/ para que non coma/ nin doia/ nin laie/ nin fortaleza/ nin sexa mal que padeza», laica oración que se completaba logo, iso si, cun Pai Noso e cunha Ave María, e que igualmente había que rezar para conseguir, por exemplo, que os alimentos callasen, ligasen ou así: «Santa Marta de Ortigueira,/ Estrémame o leite da manteiga;/ estrémama ben estremadiña,/ que che hei de dar unha culleradiña.»

            En suma, ritos e anécdotas de antano, non sei se para figuraren no Arquivo do Patrimonio Oral da Identidade do Museo do Pobo Galego, mais para sentir o orgullo de que existan e que, como un legado, fan parte da miña lembranza.

“Termar do Leme”, Diario de Ferrol, 12-5-2024